Gím-öldin

Lágmyndir greyptar í iðnaðarmannvirki og manneskjulegur skali

Ég eyddi hálfri æskunni í farþegasæti bifreiða. Það er reyndar haugalygi, en upplifunin er samt þannig. Minningar frá því að vera á ferðinni, einhvers staðar á milli áfangastaða, taka hlutfallslega ótrúlega mikið pláss. Þetta á reyndar við um nærri öll farartæki. Mínar sterkustu æskuminningar eru frá því að vera í Akraborginni; get ljóslifandi kallað fram öll hljóðin, lyktina, áferðina á gluggatjöldunum. Ég man líka miklu betur eftir fyrstu flugferðunum heldur en utanlandsferðunum sjálfum.

Og ég man eftir því að vera í bíl. Einhvers staðar á milli hverfa í Reykjavík. Á leiðinni upp Ártúnsbrekkuna til ömmu og afa, eða í Hvalfirðinum á leiðinni upp í Borgarfjörð. Kassi af kasettum í hanskahólfinu.

Að vera barn á ferðinni er oft baráttan við að leiðast ekki. Nú ætla ég ekki að vera of mikill vindbelgur og frethani, en í mína tíð voru engir snjallsímar eða spjaldtölvur til að forheimska mig. Þvert á móti þurfti maður að treysta á eigin ímyndunarafl til að forheimska sjálfan sig.

Og það er auðvelt að láta ímyndaraflið flytja sig milli heima í íslenskri náttúru; að sjá tröllin úr hömrunum og nornir í skóginum. Ímynda sér að Þyrill í Hvalfirðinum sé fornt virki eða hrapað geimskip, og Melasveitin óendanleg eyðimörk.

Umhverfið er akkeri fyrir okkur. Við yfirfærum svo mikið af okkur sjálfum á það sem er í kringum okkur, speglum svo mikið af sjálfsmynd okkar í umhverfinu; mótum ímyndunarafli okkar í gegnum það.

Það er flóknara í borginni. Þar þurfa mannana verk að vinna verkið sem náttúran gerir svo fölskvalaust. Maður mótast auðvitað af öllu sínu manngerða umhverfi: Ég ólst upp á Öldugrandanum. Ég á svo sterkar minningar frá öllu mínu umhverfi þar; hvort sem það er bílakjallarinn eða stigagangurinn; göngustígarnir milli húsaþyrpinganna, rauði liturinn á handriðinu.

En aftur í bílinn.

Ég hef alltaf verið með virkt ímyndunarafl, og á Sæbrautinni eru þessi sterku umhverfis-akkeri sem í æsku minni ég tengdi alltaf svo sterkt við. Annarsvegar verk Sigurjóns Ólafssonar utan á iðnaðarhúsinu við Sundaborg sem minna helst á hellateikningarnar í Lascaux; eins og einhverjar menningarminjar úr löngu horfnum heimi.

Og svo lágmyndir Gerðar Helgadóttur neðar í götunni, sem eru meira eins og skilaboð frá annari veröld; kornhringir sem myndast á ökrum. Það kveikti því á einhverju hjá mér þegar ég las að það lægi fyrir að rífa þyrfti iðnaðarhúsnæðið sem verk Gerðar eru steypt í. Fórnarlamb framþróunar borgarinnar.

Ég ætla ekki að fara og mynda skjaldborg um iðnðaðarhúsnæði nærri Sundahöfn og krefjast þess að það verði friðað. En það er eitthvað örlítið sárt að hugsa til þess að það verði skorið á þetta akkeri.

Þetta verk, eins og önnur unhverfislist eru kveikjur. Kveikjur fyrir ímyndunaraflið. Áferð í umhverfinu sem er ekki bara hrein fúnksjón. Ætli það sem auki áhrifin enn frekar sé ekki sú staðreynd að þau eru greypt í annars fullkomlega ólystugt iðnaðarumhverfi sem liggur við breiða og ómanneskjulega umferðargötu.

Ég er mjög langt frá því að vera listfræðingur eða sagnfræðingur. Ég veit ekki samhengi þess að einhvern tímann snemma á áttunda áratugnum voru teknar ákvarðanir að skera lágmyndir í iðnaðarhúsnæði við Sæbraut. Ég veit ekkert um samhengið eða einhverjar dýpri tengingar. Ég þekki bara mitt eigið samhengi. Bara þessi beiseikk upplifun á því að búa í borg og tengjast umhverfi sínu. Og list í umhverfinu er kannski besta leiðin til þess að skapa þessar tengingar, þessi djúpu spor sem birtast þegar við hugsum um borg.

Gerður sjálf á risavaxna verkið utan á gamla Tollhúsinu.

Andlit Sólar eftir Ásmund Sveinsson fyrir utan MR þar sem kynslóðir af börnum og ölvuðum ungmönnum hafa klifið, og mögulega dottið úr.

Listaverkagarður Hallsteins Sigurðssonar í Grafarvogi sem er eins og minnismerki frá annari plánetu.

Ég hugsa um allt þetta og ótal margt fleira þegar ég hugsa um um Reykjavík.

En það er ekki bara hægt að treysta á lágmyndir og önnur listaverk til þess að vera landfestar fyrir líðan og upplifun borgarbúa, þrátt fyrir að það sé auðvitað mikilvægt að tapa því ekki. Borgin sjálf verður að vera akkeri. Hvernig hún er skipulögð, hvernig umhverfi hennar er. Ekki bara að hún sé fúnksjónal með tengingar við samgönguæðar og tvö bílastæði per einingu. Hún verður að fá að vera framlenging á okkar sjálfsmynd og líðan, alveg eins og við tengjumst náttúrunni.

Fyrir nokkrum árum vann ég við gerð sjónvarpsþátta um loftslagsmál. Í seríunni tókum við tugi viðtala við sérfræðinga á öllum mögulegum sviðum sem tengjast iðnaði, atvinnu, heimspeki, nýsköpun og vísindum. Eitt það viðtal sem sat hvað mest eftir hjá mér var við Dr. Pál Jakob Líndal, doktor í umhverfissálfræði, sem var að tala um grænar borgir. Páll skrifar oft og mikið um manneskjulegt umhverfi; hvernig staðirnir sem við búum á láti okkur líða, hvernig þeir auki velferð okkar. Er umhverfið gert með grunnþarfir okkar í huga? Er þetta umhverfi byggt í skala sem virkar fyrir mannfólk? Er líðan fólks í þessu umhverfi á einhverjum tímapunkti tekin til greina, eða gengur allt upp á hraða, skilvirkni, kostnað og einhverskonar hugmynd um fúnksjón?

Það er nýr meirihluti tekinn við í Reykjavík. Dagskipunin er skilvirkni, hagræðing, sparnaður. Engin gæluverkefni, bara grunnþjónusta.

Borgarstjóri tók á dögunum tekningar af nýjum grunnskóla í Vogahverfi og setti í pappírstætarann. Hún sagði að Framkvæmdin sé of dýr og það eigi að nýta teikningar

sem til eru og bjóða út til einkaaðila hagkvæmari uppbyggingu. Á yfirborðinu allt svakalega skynsamlegt og ábyrg meðferð fjármála.

En á öll uppbygging alltaf að vera á þessum forsendum? Eiga grunnskólar að vera fjöldaframleiddar einingar þar sem hægt er að hámarka fjölda nemenda á sem skemmstum tíma? Ef einhver staður má endurspegla ímynunarafli og sköpunarkrafti þá er það skólabyggingin. Nú á ég dóttur sem gengur í Laugarnesskóla, og ég ætla að fara varlega í að mæra það húsnæði um of með sín myglu- og lekavandamál. En það er alltaf töfrandi upplifun að ganga inn í stóra salinn, með tröppurnar sem leiða upp á næstu hæðir, og píanóhljómurinn tekur á móti manni og spilar börnin inn í daginn. Umhverfið er ævintýrið líka, ekki bara starfið sem tekur svo við þeim.

Við eyðum sirka 90% af tíma okkar innandyra; nærumhverfi okkar er það sem mótar okkur hvað mest. Börn mega fá akkeri til að kveikja á ímyndunaraflinu. Ekki bara að troða þeim í hagkvæmasta, skilvirkasta húsnæðið til þess að undirbúa þau í að geta einn góðan veðurdag hámarkað arðgreiðslur til fjárfestanna.

Og þetta á við um allt. Alla uppbyggingu. Alla hugsun um hvað borgin er. Hún er ekki eitthvað til að hámarka skilvirknina á. Eitthvað til að stemma af. Það er auðvitað mikilvægt að allt virki og að ekki sé bruðlað. En þessi hugmynd um „gæluverkefni” ærir mig. Að allt sem er ekki hægt að fella inn í grænan dálk á kostnaðaráætlun sé einhverskonar bruðl sem aðeins sé hægt að réttlæta þegar öldurnar eru lygnar. Borg og umhverfi er bara svo mikið meira en umferðarmannvirki og skilvirkni. það er allt hitt. það er framýni einhverra að byggja listaverk inn í iðnaðarhúsnæði, ekki bara gímöld með álklæðningu í mismunandi grænum tónum.

Það er nú þegar hafi umræða um hvort og hvernig sé hægt að bjarga verkum Gerðar úr húsveggnum við Sæbrautina. Það er gott og blessað. Það væri ömurlegt ef þau myndu glatast. En samhengið verður horfið. Og þannig virkar þetta bara. Það verður stundum að ryðja niður húsum til að þróa borgina áfram. Það má bara ekki hætta að hugsa stórt eins og var gert þegar þessi verk voru unnin til að byrja með. Byggja með líðan, upplifun og ímyndunarafl mannfólks í huga líka.